«Чăвашсем – вăл вĕçĕ-хĕррисĕр юрă юрлакан халăх теме пулать» — Ягафова Екатерина сетьри блогерсем пирки, нумай турăлăх тата культура йĕрки çинчен
Екатерина Ягафова о блогерах, язычестве и образе культуры в сети: "Чуваши — это народ, который, значит, без конца поёт песни"
Пĕрремĕш пай – хальхи вăхăтра кам чăваш культурине шырать, мĕншĕн пурте эпир ачалăхран тата ăçта нумай турăлăх сыхланса юлни çинчен.
Часть первая - о том, кто сейчас ищет чувашскую культуру, почему всё родом из детства и где сохранилось язычество.
Йĕркеленĕ чух Екатерина Андреевнăн архивĕнчи сăнÿкерчĕксемпе усă курнă тата героинĕн «Хăйнеевĕрлĕх, е «чăн чăвашсем шыравĕнче»» документаллă фильмри кадрсене.
В оформлении использовались фотографии из личного архива Екатерины Андреевны, а также кадры из документального фильма героини “Идентичность, или в поисках “настоящих чувашей””.
ЧФ: Эпир сирĕнпе пĕчĕк нацисен пĕрпеклĕхĕсем çинчен çыракан куç умĕнчех нумайланса пыракан блогерсем хăйсен шыравĕсем пирки çырни, çавăнпа активлă аудиторисем пуçтарни çинчен калаçрăмăр. Юлашки çулсенче наци рефлексийĕ тренд пулма пуçлани – калаçмалли ыйтусенчен пĕри пулать.
ЧФ: Мы с вами сейчас говорили о том, что на глазах появляется всё больше блогеров, которые пишут про свои поиски малой национальной идентичности, чем активно привлекают аудиторию. Как будто бы национальная рефлексия в последние годы стала трендом - и это один из вопросов, который я хотела обсудить.
Екатерина Ягафова: Пĕлетĕр-и, эпĕ те хама çамрăк блогерсем ăçтан тухнине ăнлантарса пама хăтланса пăхрăм. Вĕсем, 1990-мĕш çулсенче çуралнăскерсем, хăшĕ-пĕри икĕ пинмĕш пуçламĕшĕнчисем, эпĕ шутланă тăрăх, уйрăм условисенче çитĕннĕ поколени.
Екатерина Ягафова: Знаете, я тоже пыталась себе объяснить, почему появились эти молодые блогеры. Они 1990-х годов рождения, кто-то начала двухтысячных, и мне кажется, что это поколение, которое выросло в особых условиях.
Пĕр енчен, хула условийĕсенче унăн чĕлхене йышăнма май пулман, çавăнпа та ăнланмалла, культурăпа вăл ашшĕ-амăш тата яла кайнипе паллашнă. Темĕнле йĕрсем ăс-тăнра юлнăччĕ, анчах çывăх паллашу пулманччĕ ун чух – ял йăли-йĕрки тăрăх унтан çитĕнсе тахсан. Кунта вара кĕске паллашу, çав вăхăтрах хама шырани: кам эпĕ?
С одной стороны, в городских условиях ему не удалось воспринять язык, и понятно, что знакомство с культурой проходило опосредованно - через родителей, через поездки в деревню. Какие-то следы оставались в сознании, но при этом не было близкого знакомства - так, как это происходит в деревенской традиции, когда из неё вырастают уже естественным образом. А тут какое-то фрагментарное знакомство, но при этом поиск себя: кто я?
Ку вăл, ман шутпа, тĕнчери тренд: кашни хĕвел айĕнче, пурнăçра, тĕнчере хăйĕн вырăнне шырать. «Эпĕ кам?» тесе ыйту сиксе тухсан, хăвна идентификаци тунин тĕревĕ, вара иртни çинчен аса илетпĕр. Эпĕ генеологи аваллăхĕ çинчен: тăвансем, асаннесем, асаттесем пирки.
Сегодня, мне кажется, это общемировой тренд: каждый ищет своё место под солнцем, в жизни, в мире. И когда встаёт вопрос “Кто я?” - вот эта опора в самоидентификации, тут вспоминают о своём прошлом. Я имею в виду о генеалогическом прошлом: о родственниках, бабушках, дедушках.
Нумайăшĕн, кампа эпĕ калаçнă, вĕсен площадкине тепченĕ, асатте-асанне ялĕпе нумай çыхăннă. Вĕсем тахăш вăхăтра арчари, альбомсенчи, санÿкерчĕк альбомĕсенчи япаласене хăйсен каналĕсенче тата площадкăсенче вырнаçтараççĕ, пĕчĕк тĕнче тăваççĕ. Ăнланмалла, ку вăл тăванлăх тата тăвансемпе çыхăнни, анчах та çав вăхăтрах пĕчĕк чăваш культурин сăнарĕ тухса тăрать. Акă манăн пĕчĕк çĕршыв, вăлах манăн пĕчĕк чăваш культури, манăн Чăваш Ен. Çак форматпа вĕсенчен нумайăшĕ хăйсене транцляцилеççĕ – Полина Осипова таранах. Унăн, тĕрĕссипе каласан, кăшт урăхларах кăтартнă, анчах та çав йĕр çапах тăсăлать.
У многих из тех, с кем я общалась и чьи площадки изучала, очень многое связано именно с бабушкиной-дедушкиной деревней. Они в какой-то момент начинают изучать содержимое сундуков, альбомов, фотоальбомов, потом выставляют это в своих каналах или на другой площадке для публикации - формируют такой маленький мирок. Понятно, что это родственный круг и всё, что связано с родными, но в то же время возникает образ маленькой чувашской культуры. Вот маленькая родина, и она же маленькая моя чувашская культура, моя Чувашия. В таком формате многие из них транслируют - вплоть до Полины Осиповой. У неё это, правда, в более трансформированном виде, но всё равно та же линия тянется.
Эсир пĕлетĕр, ку вăл ăнсăртран мар, мĕншĕн тесен чăвашсен тăванлăх тымарĕсем питĕ çирĕп пулнине. Ку вăл Чăваш Енре те, Чăваш Ен тулашĕнче те палăрать: чăвашсем Çимĕк (асăрхаттарни: мăн асаттесене асăнмалли ятарлă кун, Троицăн пĕр кунĕнче е Троицăра паллă тăваççĕ – вырăнти йăла-йĕркесене шута илсе) уявĕнче тăван ене килеççĕ, масарсем, çăвасем çинче вилнисене асăнаççĕ, пĕтĕмĕшле каласан, пĕр-пĕринпе çыхăну тытаççĕ. Çемьепе, тăвансемпе пысăк уявсем туни чăвашсен йăлинче уçăмлăн курăнать.
И мне кажется, это не случайно, поскольку у чувашей родственные корни, как вы знаете, очень крепкие. И в Чувашии это прослеживается, и за пределами Чувашии: люди возвращаются на родину почтить предков на кладбище на Ҫимӗк (прим.: обязательный день поминовения предков рода, проходит в один из дней перед Троицей или на Троицу - в зависимости от местных традиций) и вообще поддерживать связи. Устраиваются большие семейные, родственные праздники - это в чувашской традиции очень чётко выражено.
Çамрăксем халĕ иртни патне таврăнса хăйсен пĕрешкелне трансляцилени куçкĕретех. Ку вăл хăйсене тупма хăтланни, пуласлăх аталану траекторине иртни çинче йĕркелени пулмалла. Çакăн пеккисем çамрăксем хушшинче питĕ нумай.
И такая трансляция идентичности через возвращение к истокам для молодёжи очень характерна. То есть это попытка найти себя и определить такую траекторию своего, наверное, развития на будущее через прошлое. И среди молодёжи очень много таких.
Эпĕ интернетра хăйсене кăтартнă паллă çынсемпе кăна тĕл пулнă пуль. Анчах та чăваш культурипе интересленекен çынсем пуррине пĕлетĕп. Кунта та, Самар хулинче те ун пек çынсене эпĕ 10 çул каяллах тĕл пулнă.
Я встречалась, конечно, может быть, с наиболее яркими личностями, которые проявили себя уже в интернете. Но я знаю, что есть люди, которые просто интересуются чувашской культурой. И здесь, в Самаре, я встречала таких ещё лет 10 назад.
Пĕррехинче мана вырăнти ача-пăча библиотекине чĕнчĕç. Эп пĕлмен чăваш çамрăкĕсем. Вĕсем библиотекăра пухăннă та мана кино кăтартма чĕнчĕç (эпĕ хăй вăхăтĕнче ÿкернĕ). Эпĕ вĕсене парта хушшинче интересленсе ÿкерчĕксем пăхса ларнине, унта ÿкернĕ çипуçсем, историри пĕр-пĕр сюжечĕ çинчен пĕлес тесе ларнине куртăм. Ăнланмалла, вĕсен чăваш чĕлхине пĕлессипе япăх, чăвашла та калаçман. Анчах та çав чăвашсем камсем пулнине, вĕсен культурине ăнланма тăрăшни курăнать! Пурте вĕсем чăн чăвашсем: вĕсен мăн асаттисем – чăвашсем, ашшĕ-амăшĕ е вĕсенчен пĕри. Анчах та вĕсем хулара ÿссе çитĕннĕ те çавăнпа чĕлхене пĕлмеççĕ, çав вăхăтрах вĕсен çавнашкал пĕлÿ туртăмĕ.
Однажды меня пригласили в местную детско-юношескую библиотеку. Чувашская молодёжь, которую я, в общем, даже не знала. Оказывается, они в этой библиотеке собирались, и они пригласили меня показать кино (я в своё время снимала). И я обнаружила их сидящими за партами, увлечённо рассматривающими картинки и пытающимся разобраться, что же там изображено, что за костюмы, что за сюжеты истории? Понятно, что с языком у них было совсем плохо, они не читали по-чувашски. Но вот эта жажда понять, кто такие чуваши и вообще, что из себя эта культура представляет! И все они, скажем так, этнические чуваши: у них предки-чуваши, родители, или один из родителей. Но они выросли в городских условиях и не знают языка, и при этом такой жар, такая жажда познания.
ЧФ: Эсир мĕнле шутлатăр, çакăн çине ытларах обществăллăх е социаллăх витĕм кÿрет? Мĕншĕн çамрăксен халĕ çапла пулса иртет. Е культура патне çывăхланма малтан урăхларах мелсем пулни, тĕслĕхрен, эсир мĕнле каларăр, ялти пулнă, халĕ çук? Е тата мĕн те пулин?
ЧФ: А как вы думаете, для этого есть какие-то внешние предпосылки - общественные или социальные? Почему сейчас у молодёжи именно так всё проходит. Это просто раньше были другие способы приобщения к культуре, например, как вы сказали, в деревне, а сейчас нет? Или что-то ещё?
Екатерина Ягафова: Пĕрремĕшĕнче, ман шутпа, паян çын ушкăнта, традицилле мар пĕрпекленет. Паян пĕтĕмпех хăйне евĕр, кашни пурнăçра хăйĕн çулне хăй шырать. Нумайăшĕн вăл, калас пулать, шăпах тымарсемпе çыхăннă.
Екатерина Ягафова: Во-первых, мне кажется, сегодня вопрос самоидентификации осуществляется не в групповом формате, как это было традиционно. Сегодня всё индивидуализируется, и каждый ищет свой путь в жизни. У многих он оказывается сопряжён именно с корнями, скажем так.
Эпĕ ку чăваш çамрăкĕсемшĕн пĕтĕмĕшле пулăм тесе каламастăп, мĕншĕн тесен ку юхăмăн тепĕр енĕ те пур. Ялта юлмалли хĕр ачасемпе арçын ачасем, хуласене тухса каяççĕ, традици йĕркипе ÿссе вĕсене малла тăсмалла вĕсен – çук, пачах та, вăл йĕр урлă каçаççĕ те аякка каяççĕ. Çавăнпа та пуль хула вĕсемшĕн тăван пулса тăрать, вăл вара чăваш культури тулашĕнче. Вĕсем ниепле те ун патне хăнăхаймаççĕ, уявсене çÿремеççĕ тата тăвансем патне те час каймаççĕ.
И я не скажу, что это для чувашской молодёжи прям тотальное явление, потому что есть и другая сторона у этого движения. Уезжают в города те же деревенские мальчики и девочки, которые, кстати, должны были вырасти в традиции, продолжать её - нет, они напрочь, так сказать, пресекают эту линию и совершенно удаляются. И для них становится родной, наверное, уже городская среда, и она вне чувашской культуры. Они абсолютно никак не приобщаются к ней, на праздники не ходят и даже к родственникам редко ездят.
Çавăнпа та, калама, ку пĕтĕмĕшле пулăм тесе – çук. Анчах та чăваш çамрăкĕсенчен тахăш пайĕ çакăнта хутшăнать. Çав «Хавал» çинех пăхар-ха (асăрхаттарни: чăваш чĕлхине тĕпчес тата сыхласа хăварас енпе ĕçлекен обществăлла организаци тата пĕр ятлă çуллахи университет), çултан-çул сарăлса пырать – çакă вăл аталансах пырать. Кăмăл тăвакансем, интересленекенсем нумайлансах пыраççĕ, тата тĕрлĕ çулсенчисем. Вĕсем хушшинче сахал мар çамрăксем шутланаççĕ.
Поэтому сказать, что это тотальное явление - нет. Но какая-то часть чувашской молодёжи всё-таки в этом участвует. Причём, если смотреть на тот же “Хавал” (прим.: общественная организация для изучения и сохранения чувашского языка и одноименный летний университет), на то, как он расширяется из года в год - это всё тоже по-нарастающей идёт. То есть желающих, интересующихся становится больше, причём разных возрастов. Среди участников немалую долю составляет в том числе и молодёжь.
ЧФ: Эпĕ «Хавал» тÿлевсĕр курссем хыççăн малалла вĕрентĕм, пирĕн ушкăнта мана тĕрлĕ социо-демографиллĕ сийсем пурри аса юлчĕ. Эпир пурте питĕ расна пулсан та пурте культура патне хăйсен çулне тупма тăрăшрăмăр.
ЧФ: Когда я продолжила заниматься после бесплатных курсов “Хавал”, мне запомнилось, что у нас группе собрался очень широкий социо-демографический спектр. Мы все были очень разные, и все пытались найти свой путь к культуре.
Екатерина Ягафова: Çапла-çапла, манăн кăçал магистратура пĕтерет, виçĕ ача амăшĕ, 40 çулсем патнелле пулмалла, анчах питĕ хастар: Самар тăрăхĕнчи чăвашсен вырăнĕсене чăвашла маршрутне йĕркелерĕ, пĕтĕмпех чăвашсем пирки çырать. Пĕтĕмĕшле, унăн тĕлĕнмелле хăват, тĕлĕнмелле интерес пур çакăн патне. Вăл фестивальсем, турист маршручĕсем йĕркелеме хăйех тума хатĕр. Пĕр сăмахпа, çавăн пек вĕсем пассионарисем – хăватлă та пĕтĕмпе аталантаракан çынсем.
Екатерина Ягафова: Да-да. У меня магистрантка в этом году заканчивает, мама троих детей, ей уже под 40, наверное, но она очень активна: сочинила маршрут по чувашским местам Самары, пишет всё о чувашах. В общем, у неё невероятная энергия, невероятный к этому интерес. Она готова сама уже всё организовывать, проводить фестивали и реализовать туристический маршрут. Вот такого порядка, одним словом, пассионарии - люди, которые обладают энергией и желанием всё продвигать.
ЧФ: Эсир хăçан этнологипе интересленме пуçларăр?
ЧФ: А как у вас лично появился интерес к этнологии?
Екатерина Ягафова: Ку вара питĕ тахçанхи истори. Пĕр енчен, калама пулать, специализаци – эсир пĕлетĕр, пирĕн факультетра виççĕмĕш курсран пуçланнă (асăрхаттарни: Екатерина Андреевна – Мускаври патшалăх университечĕн истори факультетне пĕтернĕ), вара эпĕ этнологи кафедрине кайрăм, тĕрлĕ вариантсем пулнă пулсан та. Çамрăк чухне çакăнпа эпĕ питĕ интересленнĕ теме çук, анчах та темĕнле туртăм пулнах. Эпĕ тата кафедрăра Клавдия Ивановна Козлова профессор патне лекрĕм, çав вăхăтра вăл Атăлçи темăпа ĕçлет.
Екатерина Ягафова: Ой, это такая давняя история. Можно сказать, с одной стороны это специализация - как знаете, у нас на факультете она идёт с третьего курса (прим.: Екатерина Андреевна - выпускница исторического факультета МГУ), и я пошла на кафедру этнологии, хотя были разные варианты. Не могу сказать, что я сильно этим интересовалась в юности, но какое-то желание этим заниматься было. К тому же, на кафедре была Клавдия Ивановна Козлова - профессор, как раз занимающаяся Поволжьем, и я к ней попала.
Наукăри интерессем пирки калас пулсан, эсир пĕлетĕр, мĕнле калаççĕ: пĕтĕмпех ачалăхран. Çавăнпа диплом темине те эпĕ куçса килни çинчен суйласа илтĕм. Манччен никам та тĕплĕн интересленмен те пуль Самар Атăл леш енне Чăваш Енрен ăçтан куçса килнĕ материала ревизи çыравĕ шайĕнче. Мана яланах çав интереслентернĕ. Татах та, мĕншĕн эпир расна? Мĕн ачаранпах эпĕ тĕрлĕ калаçу илтнĕ. Самар Атăл леш енчи калаçусем кÿршĕ ялтах урăхларах пулнипе интереслĕ. Мĕн ачаранпах мана икĕ ял калаçăвĕн уйрăмлăхĕсем тĕлĕнтернĕ – пĕри вăл анне çуралнă, унта эпĕ тăвансем патне хăнана çÿренĕ ял, тата тепри вăл эпĕ çуралнă ял. Вĕсем пачах уйрăлса тăраççĕ, турипе анатри пекех, паллах унта урăх диалект çыхăнăвĕсем пулин те.
Что касается научных интересов, то вы знаете, как говорят: всё из детства. Поэтому дипломную тему я выбрала по расселению. До меня, наверное, никто не интересовался так досконально, не рассматривал материал по расселению на уровне ревизских сказок: из каких мест в Чувашии, из других регионов переселялись в Самарское Заволжье, в другие места. Меня всегда это интересовало. А также, почему мы разные? С детства я слышала разные говоры. Самарское Заволжье интересно тем, что отличаются говоры даже соседних селений. С детства меня поражали отличия говоров двух селений - одного, в котором мама родилась, куда я ездила в гости к родственникам, и другого села, где я сама выросла. Они абсолютно отличаются, примерно как верховой и низовой, хотя там, конечно, совершенно другие диалектные сочетания.
Пĕр вăхăтра эпĕ икĕ диалект традицинче пултăм пек темелле. Эпĕ яла асанне патне килсен вĕсем мĕн калаçнине, паллах, ăнланнă, анчах унти тăванлăх терминĕсем урăхларах, хăшĕсем пачах урăх диалектран, çавăнпа хамăн диалектпа калаçнă. Ачаранах эпĕ мĕншĕн çапла пулса тухнă пирки ăнланасшăн пулнă.
Я одновременно существовала как бы в двух диалектных традициях. Я приезжала к бабушке в деревню - естественно, я понимала, что они говорят, но там терминология родства отличается, некоторые слова практически из другого диалекта, и был мой диалект, на котором я говорила. Ещё с детства я хотела понять, почему это произошло.
Манăн пĕрремĕш ĕç вăл, диплом ĕçĕ, çурçĕр Самар Атăл леш енче куçса килни çинчен. Эпĕ çак уйрăмлăх культурăра, чĕлхере мĕншĕн пулса иртнине ăнкарса илтĕм: мĕншĕн тесен унта тĕрлĕ çĕртен, тĕрлĕ диалектпа калаçакансем куçса килнĕ.
И первая моя работа, дипломная, была по расселению на севере Самарского Заволжья. Я разобралась в том, почему эта разница случилась в культуре, в языке: потому что туда переселялись из разных мест носители разных диалектов.
Малалла вара ку идейăна эпĕ пĕтĕм Атăлпа Урал тăрăхне сартăм та, тепĕр ĕçе, тухтăр диссертацине, Атăлпа Урал тăрăхĕнче территориллĕ ушкăнсем йĕркеленнине халалланă. Унта ĕнтĕ эпĕ тĕрлĕ регион, тĕрлĕ территоринчи ушкăнсем шайĕнче куçса килекенсем хăш вырăнсенчен, мĕнле куçса килнĕ тата, пĕр каласан, çакă мĕн патне илсе çитернĕ, чĕлхепе культурăри мĕнле уйрăмлăхсем патне? Пĕрремĕшĕнче, йăла-йĕркесенче – туйра, календарьти, тумтир комплексĕн уйрăмлăхĕсенче. Çак критерисем çине таянса ĕнтĕ эпĕ тĕрлĕ территориаллă ушкăнсен культурине анализ турăм.
А дальше уже эту идею я распространила на всё Урало-Поволжье, и следующая работа, докторская диссертация, была посвящена формированию территориальных групп Урало-Поволжья. В ней я уже пыталась на уровне разных регионов, территориальных групп разобраться, из каких мест выходили переселенцы, как они переселялись, и, собственно, к чему это привело, к каким особенностям языка, культуры? В первую очередь, обрядности - свадебной, календарной, к особенностям костюмных комплексов. На этих критериях я и анализировала культуру разных территориальных групп.
Интерес – вăл çавăн пек, хăй йĕркипе пулса пыракан япала, енчен те ăна аталантарсан. Тĕн тематики маншăн нихçан та пĕрремĕш вырăнта пулман. Тĕне кĕмен тата мăсăльман чăвашĕсем пурăнакан ялсем тăрăх çÿренĕ чух вăл хăйне май сиксе тухрĕ. 1997 çулта тĕне кĕмен чăвашсемпе тачă çыхăнса ĕçлеме пуçларăм пулмалла. Эпĕ вĕсем патне темиçе те çитнĕ – пирĕн облаçри Шенталин районĕнчи Кивĕ Афонькино ялне – вĕсем патĕнче эпир ĕçтешсемпе фильм ÿкертĕмĕр, эпĕ вĕсенчен интервью илтĕм. Пĕтĕмĕшле, утăм хыççăн утăм туса тĕнре улшăнусем пулса иртнĕ ялсем, мăсăльман тĕнне йышăннисем те тупăнчĕç, вĕсен географийĕ сарăлчĕ.
Так что интерес - он такой, последовательный, если раскручивать. А религиозная тематика никогда не была у меня на первом месте. Она появилась тоже сама собой, когда ездили по разным сёлам, в том числе, где живут некрещёные чуваши и чуваши-мусульмане. Наверное, в 1997-м году у меня началась плотная работа с некрещёными. Я к ним ездила несколько раз - есть такое село Старое Афонькино в Шенталинском районе нашей области - у них мы с коллегами снимали фильмы, я у них записывала интервью. В общем, шаг за шагом, появились и сёла, где произошла религиозная конверсия, то есть, омусульманивание чувашей, география расширялась.
Тухтăр диссертаци валли материал пуçтарнă май чĕлхе тата йăла-йĕрке уйрăмлăхĕсене тишкертĕм, параллеллĕ этноконфессилле ушкăнсем çинчен материал пуçтарăнчĕ, вăл ушкăнсене халалланă урăх проекта куçрĕ. Çак проект урлă, темĕн чуль вăхăтран, эпир хальхи тĕн практики патне çитрĕмĕр. Çавăн пек юр чăмакки пулса тухрĕ.
По мере того, как я собирала материал для своей докторской и изучала диалектные особенности языка и обрядности, у меня параллельно появлялся материал и по этноконфессиональным сообществам, который потом вылился уже в другой проект, посвящённый этим группам. И уже через этот проект, наверное, спустя какое-то время мы пришли к современным религиозным практикам. Такой снежный ком получился.
ЧФ: Хатĕрленнĕ чухне ман алла сирĕн пĕрремĕш монографи, шăпах «Атăлпа Урал тăрăхĕнчи этноконфессионалилле сахал йышлă халăхсем» (асăрхаттарни: коллективла монографи «Атăлпа Урал тăрăхĕнчи этноконфессионалилле сахал йышлă халăхсем» - Самар, 2010, Е.А. Ягафова редакцийĕнче). Çавăнпа та мана ку сирĕн тĕпчевĕн пуçламăшĕ пек туйăнатчĕ, ун пек мар пулса тухрĕ.
ЧФ: Первая ваша монография, которая попалась мне в руки в процессе подготовки, была как раз “Этноконфессиональные меньшинства народов Урало-Поволжья”. (прим.: коллективная монография “Этноконфессиональные меньшинства народов Урало-Поволжья” - Самара, 2010, под редакцией Е.А. Ягафовой) Поэтому мне казалось, что это исходная точка вашего исследования, а оказалось, что нет.
Екатерина Ягафова: Çапла, ку проект вăл манăн этноконфессионалилле сахал йышлă халăхсен проектчĕ хыççăн тухрĕ. Ун чухне эпĕ çакна ăнлантăм: чăвашсем çинчен çырса кăтартни паралеллĕ ытти халăх ушкăнĕсен те пулнă, ун пек пулăмсем çармăçсен те пулнă, удмуртсен те.
Екатерина Ягафова: Да, этот проект появился уже после моего личного проекта по этноконфессиональным меньшинствам чувашей. Тогда я поняла, что всё, что я описывала по чувашам, параллельно существовало в других этнических сообществах: такие же процессы были у марийцев, удмуртов.
Çавна май материала «параллеллес», унта вĕсен пулăмсем мĕнле аталанса пынине пăхас шухăш çуралчĕ, плюс тата хăш-пĕр христиансен ушкăнĕсем. Çапла, тĕрĕссипе каласан, пирĕн Мускаври, Уфари, Йошкар-Олари тата Саранскри ĕçтешсемпе пĕрле коллективлă проект йĕркеленчĕ.
Соответственно, появилась идея “запараллелить” материал и посмотреть, как у них развивались события, плюс ещё у некоторых христианских групп. Так, собственно, появился наш коллективный проект с участием коллег из Москвы, Уфы, Йошкар-Олы и Саранска.
Çавăн хыççăн тин практикăсем улшăнса пынине ăнланса илтĕмĕр. Тата хальхи вăхăтра тĕн сферинче питĕ динамикăлла улшăнусем пулса иртеççĕ, çавăнпа вĕсем çинчен çырмасăр тăма май çук. Çавна май эпир ĕçтешсемпе, уйрăммăн илсен, уфарисемпе, хальхи практикăна тепчеме пуçларăмăр.
А уже после этого возникло понимание, что практики развиваются, меняются. Тем более, сегодня в религиозной сфере происходят очень динамичные изменения, так что не описывать их просто невозможно. Собственно, поэтому мы с коллегами, в частности, уфимскими, и занялись изучением современных практик.
ЧФ: Пĕр монографире эпĕ интереслĕ тезис тĕл пултăм: христиан тĕнĕнче чăвашсен ĕлĕкхи йăла-йĕрке ислам тĕнĕнчен лайăхрах сыхланса юлнă. Пĕтĕмĕшле, тĕн суйлавĕ – вăл хăвна идентификацилес мел пулнă. Тĕслĕхрен, енчен те сана патшалăх влаçĕ килĕшмест пулнă пулсан, эсĕ ытларах ĕлĕкхи тĕне ĕненекенсене кăмăллăттăнчĕ, анчах православине мар.Ку икĕ расна ыйту пулмалла, çавăнпа пуçламăшĕнче эпĕ мĕншĕн исламра тумайтурăлăх йăли-йĕрки япăх сыхланса юлни çинчен пĕлесшĕнчĕ; хăвăн идентификаци пирки уйрăм ыйтăп, мĕншĕн тесен ку вăл пысăк тема пек туйăнать, халĕ те.
ЧФ: В одной из монографий я встретила интересный тезис: в христианстве у чувашей лучше, чем в исламе, сохранилась языческая обрядность. И вообще, выбор веры - это был способ самоидентификации. Например, если тебя не устраивала государственная власть, ты больше симпатизировал условным старообрядцам или кому-то ещё, но не православию.Наверное, это два разных вопроса, и я хотела узнать для начала, почему в исламе хуже сохранялась языческая обрядность, а про самоидентификацию отдельно спрошу, потому что это большая тема, мне кажется, даже сейчас.
Екатерина Ягафова: Шăпах çавăн пек туртăм палăрать: енчен те тĕне кĕмен чăвашсем мăсăльмансемпе çыхăннă пулсан, тата ислам тĕнне йышăннă тĕслĕхсем этноконфессионаллă процесĕ çавăн пек аталану çулне кăтартать те. Тепĕр истори – хăçан тĕне кĕмен чăвашсем вырăс, мăкшă-ирçе ялĕсем çумĕнче пулни. Е вăл чăвашсем кăна пурăнакан ял пулнă, ăçта кĕлĕ çурчĕ тухса ларнă, çавна май христиан тĕнĕ сарăлма пуçланă.
Екатерина Ягафова: Прослеживается именно такая тенденция, если некрещёные чуваши соприкасались с мусульманами, и примеры исламизации показывают именно такой путь развития этноконфессионального процесса. Другая история - это когда некрещеные чуваши оказывались вблизи русских, мордовских селений. Или же это было моноэтническое чувашское село, где появлялся храм и, соответственно, начиналась христианизация.
Ислам ку енчен, пĕлетĕр, тоталитарлăрах. Паллах вăл, тĕрлĕ сăлтавсене пула, нумай турăлăх элеменчĕсене сыхланса юлма памасть. XIX ĕмĕртех ислам тĕнне йышăнни çинчен тĕпчекенсенчен пĕри Багин çырнă (асăрхаттарни: Сергей Афанасьевич Багин (1869-1929) – вырăс этнографĕ, священникĕ, миссионерĕ), ислам тĕнне йышăнни пур çĕрте те пĕрешкел иртет.
Ислам в этом плане, знаете, более тотален. Конечно, он не терпит сохранение языческих элементов в силу разных причин. Как писал один из исследователей исламизации ещё в XIX веке Багин (прим.: Сергей Афанасьевич Багин (1869-1929) - русский этнограф, священник, миссионер), исламизация везде проходит примерно одинаково.
Малтан чĕлхене йышăнаççĕ, унтан темĕнле хутшăнусем пуçланаççĕ, а ку вара, паллах, тăванла хутшăнусем. Тĕне кĕмен чăвашсем мăшăрланнă, мăсăльман-тутарсем чăваш хĕрĕсене качча илнĕ, ку вара мĕн? Ку вăл мăсăльман çемьине куçни, çăвна май çĕнĕ тĕне ĕненни. Малалла вăл хăйĕн ятне те çухатать, пĕтĕмпех вĕсен хушшине каять. Вăл нумай турăлăх йăли-йĕркисене упраса хаварма пултараймасть. Тата çавăн пек чух та, енчен те чăваш çемьи ислам тĕнне йышăнсан та унта шалта тÿрех тутар чĕлхи çине куçаççĕ. Малалла çипуç улăштараççĕ: тюбетейка тăхăнаççĕ, арăмсем тутăрсене урăхларах çыхаççĕ, тутар тумтирне тăхăна пуçлаççĕ. Тутар ячĕсем тухаççĕ. Çапла вара, ăнланатăр, ку çавăн пек пĕтĕмĕшле кĕни, путни пулать.
То есть сначала воспринимается язык, завязываются какие-то отношения, а это, как правило, родственные отношения. Некрещёные вступали в браки, татары-мусульмане брали в жёны чувашек, а это что? Это переход в мусульманскую семью, это, соответственно, восприятие новой религии. И дальше она теряет своё имя, полностью уходит в эту среду. Она не может сохранить языческую обрядность. И даже в том случае, если ислам воспринимала чувашская семья, то внутри неё резко начинают переходить на татарский язык общения. Далее идёт смена одежды: надевают тюбетейку, жёны по-другому повязывают платки, начинают носить татарскую одежду. Имена появляются татарские. То есть, понимаете, это такое тотальное вхождение, погружение.
Эпĕ шутлатăп, ку вăл тутарсемпе тачă çыхăнусене пула, вĕсен шутĕнче, тăвансемпе, юлташсемпе, вĕрентÿçĕсемпе, пулăшакансемпе – çавсемпе, сăмах май, кам экономика енчен пулăшнă. Час-часах ислам тĕнне йышăнмаллин сăлтавĕ вăл экономикăри килÿшĕллĕх пулнă – выçлăх çулсенче укçа-тенкĕпе, апат-çимĕçпе пулăшнă. Чăвашсем тĕне йышăнма килĕшнĕ, кайран çав тери тачă çыхăнусем йĕркеленнĕ те чăвашсем каялла, калас пулать, таврăнма пултарайман, пĕтĕмпех кайнă.
Я думаю, что это происходило именно благодаря тесным контактам с татарами, в том числе, которые были в качестве родственников, друзей, наставников, помощников - с теми, кто поддерживал, кстати, экономически. Очень часто поводом для перехода в ислам было экономическое сотрудничество: выручали деньгами, какими-то продуктами в голодные годы. И чуваши соглашались воспринять религию, и затем уже завязывались настолько тесные контакты, что чуваши назад, скажем так, уже не могли возвращаться, полностью уходили.
Çапах та, тĕпчев опычĕ кăтартнă тăрăх, çакă вăл 1917 çулхи революци событийĕсемпе, граждан вăрçипе татăлнă, тĕн ыйтăвне пĕтĕмпех урăхла татса пама пуçланă. Нимĕнле тĕне те патшалăх тытса пыма пултарайман.
Хотя, как показывает, опять-таки, опыт исследования, всё это было прервано революционными событиями 1917 года, гражданской войной, когда религиозный вопрос стал решаться тотально по-другому. Никакая религия уже не могла поддерживаться государством.
Çавăн пек тĕслĕхлĕ çемьесенче, калăпăр, вĕçне çитиех ислам культурине, тутар культурине путманнисем, пĕлетĕр, тахăш шайра «хытса ларнă».
И в этом случае те семьи, которые ещё не до конца, скажем так, погрузились в исламскую культуру, татарскую культуру, они, знаете, “застыли” на каком-то уровне.
Ислам элеменчĕсем вĕсен культурине кĕнĕ ĕнтĕ - вĕсем уйрăм йăла-йĕркене ирттернĕ е унта уйрăм масар йĕркеленĕ, мăсăльмансем пек пытарнă муллана чĕнсе, анчах та çав вăхăтрах, ял-йышпа нумай турăлăх йăлисене ирттернĕ, ăнланнă, вăл та ăнăçлăх валли кирлине: кайса кĕл туни, чÿк тунинче хутшăнни е темĕнле çемье йăла-йĕркине иртттерни.
Элементы ислама уже проникли в их культуру, они исполняли отдельные обряды, или там сооружали отдельное кладбище, хоронили как мусульман, муллу приглашали, но при этом они продолжали участвовать и в языческих обрядах со своими односельчанами, понимая, что это всё тоже важно для благополучия: сходить помолиться, принять участие в жертвоприношении или провести какие-то семейные обряды.
Çапла вара вĕсен çавăн пек нумайтурăлăх-мăсăльман синкретизмĕ йĕркеленет, е мăсăльман-нумайтурăлăхлă? Кирлех мар… Пĕтĕмĕшле, пирĕн питĕ тĕрлĕ ушкăнсем нумай пулчĕç (асăрхаттарни: Тĕн синкретизмĕ – вăл икĕ е ытларах тĕн вĕрентĕвĕ пĕрлешсе, хутăшса çĕнĕ традицине куçни).
То есть, у них формируется такой языческо-мусульманский синкретизм, или мусульманско-языческий? Неважно… В итоге, получается, у нас очень много разных групп. (прим.: Религиозный синкретизм - это соединение и смешение элементов двух и более религиозных доктрин в новую традицию)
Енчен те эсир «Атăлпа Урал тăрăхĕнчи этноконфессионаллă сахал йышлă халăхсем» ятлă кĕнекене курнă пулсан, унта эпĕ чăваш-мăсăльманĕсем çинчен çырса кăтартма тытăнса пăхрăм. Тата уйрăм «Чăваш мăсăльманĕсем» кĕнеке пур. Çапла вара, пирĕн темиçе тĕслĕ синкретизм тĕрлĕ ушкăнра пур тата ку е вăл йăла-йĕркесене сыхласа хăварма тĕрлĕ мел пур.
Если вы видели книгу “Этноконфессиональные меньшинства народов Урало-Поволжья”, я пыталась в ней описать чувашей-мусульман. Есть ещё “Чуваши-мусульмане” отдельной книгой. То есть, у нас есть несколько типов синкретизма в разных группах и много разных вариантов сохранения тех или иных традиций.
Христиан тĕнĕпе кăшт урăхларах истори. Çав чăвашсем те, хăйсене XVIII ĕмĕртен çапла палăртнă, вĕсен мăн аслашшĕсем христиансем пулнине, хальхи вăхăтччен йăла-йĕркери хăш-пĕр элементсене сыхланса юлнă. Акă халичченех, виçĕ çĕр çуллăх иртнине пăхмасăрах, вăл вĕсен юлнă. Тата çав вăхăтрах кĕлĕ çурчĕсем пулнă, чиркÿ çыннисем ялта пурăннă, ăнланмалла, тĕллевлĕ миссионерла ĕçсем пулса пынă.
А с христианством немножко другая история. Даже те чуваши, которые примерно так себя определяли с XVIII века, их предки считались христианами, до настоящего времени сохранили определённые элементы традиционных верований. Вот до сих пор, то есть, несмотря на три столетия, они у них остались. Это при том, что храм существовал, священники в селе жили, и понятно, что определённая миссионерская работа велась.
Анчах та чи тĕлĕнмелли вăл, паллах, Пушкăртри православи чăвашĕсем, вĕсем патне христиан тĕнĕ çитни, анчах ячĕшĕн ытларах. Чăннипе вĕсем çавăн пек йăла ĕненÿ элеменчĕсене ытларах упраса хăварнă, нумай турра ĕненекенсен, тĕне кĕмен чăвашсен вăл çухалнă. Мана çакă хăй вăхăтĕнче питĕ тĕлĕнтерчĕ!
Но самое потрясающее, конечно, это православные чуваши в Башкирии, до которых христианство дошло, но номинально. По факту они сохраняли такие элементы традиционных верований, которые даже у самих язычников, некрещёных чувашей, исчезли. Меня в своё время это настолько удивило!
Ку 2002 çул, Пушкăрт республикинчи вăта тата кăнтăр районĕсенчи экспедици. Унта кăнтăр Пушкăртра çавăн пек Федоровск районĕ пур, ăçта эпир вилĕм хыççăнхи йĕрре çырса илтĕмĕр – сас кăларни, тĕне кĕмен чăвашсем ас тумаççĕ те. Тĕне кĕмен чăвашсем юпа юрри ятлăскере юрлаççĕ – йăла юррине юпа лартнă ячĕпе (астăрхаттарни: юпа – тĕне кĕмен чăвашсен çăви çинчи вилтăпри çине лартнă юпа). Икĕ вариант пулса тухать вара – акă кĕвĕ пур, тата тÿрех вилнĕ хыççăн йĕрни сас кăларни пур – шăпах çакă сыхланса юлнă ĕнтĕ пушкăрт чăвашĕсен. Çакă мана питĕ тĕлĕнтерчĕ.
Это был 2002 год, экспедиция по центральным и южным районам Башкирии. Там есть такой Фёдоровский район на юге Башкирии, где мы записали и причитание после смерти - сас кăларни, что некрещёные уже не помнят. Некрещёные исполняют только так называемую юпа юрри - обрядовую песню по поводу установления столба юпа (прим.: юпа - намогильный столб на кладбище некрещёных чувашей). Получается, существует два варианта - есть вот этот напев, а есть просто причитание сас кăларни сразу после смерти - то, что сохранилось как раз у башкирских чувашей. Это меня очень удивило.
Тĕпрен илсен, çак вăл нумй турăлăх пулнине урăх нумай элементсем те кăтартаççĕ. Унта христиан тĕнĕ вилтăпри çине лартакан хĕрес анчах. Вĕсем хăйсене хĕреслесе сăх-сăхччăр тата хĕрес çакса çÿреççĕ – тата ыттисем те, енчен те виле çинчи пытару-асăну йăлине илес пулсан – ку нумай турăлăх.
Плюс ещё много других элементов, которые показывают, что, в принципе, это язычество чистейшей воды. Там христианство только в виде креста, который ставят на могиле. Пусть они осеняют себя крестным знамением и носят кресты - всё остальное, если брать похоронно-поминальный обряд - это язычество.
ЧФ: Хальхи вăхăтри блогсене пăхнă чух е пĕлекен çынсемпе чăваш культурин шыравĕ çинчен сÿтсе явнă чух, нумайăшĕ шăпах тĕн темине рефлексирен пуçланă. Интернетра мана темĕнле проектсем тĕл пулкаларĕç, унта Чăваш Ен ытларах ислам тĕнне çывăхрах пулни, мĕншĕн тесен вăл Атăлçи Пăлхар патшалăх тĕнĕ пулнă, Атăлçи Пăлхар вара, пĕр енчен пăхсан – ку вĕсен вăйлă патшалăх историйĕ.Халĕ нумайăшĕ нумай турăлăхпа интересленеççĕ тата хăйсем патне туртакан нумай турăлăх элеменчĕсем Шупашкарта та тухма пуçларĕç. Унта таçта парк çумĕнче ыр-усал тĕн вырăнĕ пурччĕ. Халĕ вăл çук та пулмалла, çулталăк каялла пĕтерчĕç пулмалла.
ЧФ: Когда я смотрела современные блоги или обсуждала со знакомыми поиск чувашской культуры, многие начинали именно с рефлексии на тему религии. И в интернете мне встречались даже какие-то проекты, которые аргументировали в пользу того, что для Чувашии более органичен ислам, потому что это была религия Волжской Булгарии, а Волжская Булгария с определённой точки зрения - это история собственной сильной государственности.Хотя большинство сейчас интересуются язычеством, и даже в Чебоксарах появились какие-то языческие элементы как точки притяжения. Там же было языческое капище где-то возле парка? Его уже нет, по-моему, уничтожили год назад.
Екатерина Ягафова: Вĕсем ăна çĕнетеççĕ те темĕншĕн çав юпана ялан кăларса пăрахаççĕ.
Екатерина Ягафова: Они его возрождают и почему-то сносят этот столб всё время.
ЧФ: Сирĕншĕн мĕнле туйăнать, хăш еннелле сулăнаççĕ хальхи, çапла калас, çамрăксен тĕн çумĕнчи шыравĕсем, вĕсем те анчах мар?
ЧФ: А вам как кажется, в какую сторону склоняются нынешние, так сказать, околорелигиозные поиски молодёжи и не только?
Екатерина Ягафова: Эпĕ ку шыравсем тĕн характерлĕ тесе шутламастăп. Мана ку ытларах хăйсене валли культура активĕсем шыранипе çыхăннă: «Акă манăн культура, вăл интереслĕ». Тĕнлĕх çапах та ĕненÿпе çыхăннă, вĕрентĕве, тĕн йăла-йĕркин ритуалне путнипе. Кунта ытларах «мана интереслĕ». Çапла вăт, «мана интереслĕ – эпĕ вĕренетĕп» принциппа кайран «ку манăн» тени таçта курăнкалать. Ку вăл темĕнле татăклă тĕн трендчĕ тесе шутламастăп. Тĕнлĕх хăйне май çамрăксемшĕн ытлах кăтартуллă мар паян.
Екатерина Ягафова: Не думаю, что эти поиски носят религиозный характер. Мне кажется, это связано скорее с поиском для себя каких-то культурных активов: “Вот это вот моя культура, это интересно.” Религиозность всё-таки связана с верой, с погружением в доктрину, в ритуальную практику. А здесь скорее “мне интересно”. Вот по принципу “мне интересно - я изучаю”, и потом где-то там проскальзывает “это моё”. Не думаю, что это какой-то серьёзный религиозный тренд. Религиозность как таковая не очень характерна для молодёжи сегодня.
ЧФ: Апла пулсан, сăмах ăс-хакăл шыравĕ пирки мар пулать. Христиан тĕнĕн йăли-йĕрки пур, ун валли пурте пур, пурте паллă. Çынсем вара, шăпах тĕн шыравне тĕлленнĕскерсем, çав рамкăрах юлаççĕ пулмалла.
ЧФ: То есть, получается, речь не о духовных поисках как таковых. Есть традиция христианства, для которой уже всё есть, которая знакома. И люди, которые нацелены, наверное, именно на религиозный поиск, в рамках её и остаются.
Екатерина Ягафова: Анчах çынсем тĕрлĕ. Хайсене христиан тĕнĕнче кăна куракан çынсемпе эпĕ тĕл пулкаланă.
Екатерина Ягафова: Но люди же разные. Я встречалась с такими людьми, которые только в христианстве себя видят.
Хăшĕ-пĕрисем валли – кун пирки эпĕ каллех интернетра вуланăччĕ, шăпах çав платформăсем çинче, ăçта истори ыйтăвĕсене, ун шутĕнче Пăлхар пирки те, сÿтсе яваççĕ, çапла тесе – «ислам тĕнĕ вăл çав тери аван тĕн», «тутарсем культурăри пĕрпеклĕхе сыхласа хăварнă, эпир пултарайман» тата ытти те. Çапла çакăн пек мелпе, эсир каланинче, эпĕ те ун пек каланисене тĕл пулкаланă.
А для некоторых - я читала это опять-таки в интернете, как раз на тех платформах, где обсуждаются вопросы истории, в том числе Булгарии, что да - “ислам такая замечательная религия”, “татары сохранили свою идентичность культурную, а нам не удалось” и так далее. Да, вот в том ключе, о котором вы говорите, я тоже встречала высказывания.
Анчах, ытларах ку çавах культурăри пĕрпеклĕх ыйту патне, хăйнеевĕрлĕх çинчен, вăл тĕнпе çыхăнман, темĕнле кăк пек, пулма пултараканскерччĕ – çапла. Пĕтĕмĕшле, ку çакăн пирки хăш-пĕр шухăшсем кăна, мĕн те пулин пулма пултарăччĕ тата темĕн пулма та пултармăччĕ. Эпĕ ку темĕнле шухăшлă сăмахсем тесе шутламастăп, ахаль кăна, ĕç хушшинче.
Но, скорее это опять-таки к вопросу о культурной идентичности, о самобытности, то есть это не связано с религией, а как некое основание, которое могло бы быть - да. В общем, это некие размышления по поводу того, что могло бы быть, а чего могло и не быть. Я не думаю, что это какие-то серьёзные высказывания, скорее так, между делом.
Нумай турăлăх вара – вăл хăй патне темĕнле асамлăхпа туртать, темĕнле уйрăмлăх, хăйнеевĕрлĕх çармăçсен пекех, вĕсем те нумай турăлăха сыхласа хăвараççĕ. Çармăçсен нумай турăлăхĕ те обществăра нумайăшне тесен интереслентерет, çав шутра çĕршывра кăна мар, чикĕ леш енче те традицилле ĕненÿпе интереслентерекенсем питĕ нумай.
А язычество - оно привлекает как некая таинственность, как некая особость, самобытность так же, как у марийцев, которые тоже сохраняют язычество. И марийское язычество тоже очень интересует многих в обществе, в том числе не только внутри страны, но и за рубежом очень много интересующихся традиционными верованиями.
Çапла çакăн пек кăна. Мĕн те пулин чĕртсе тăратас туртăм пур тесе шутламастăп, вĕсем çав тĕнре хăйсене кураççĕ тесе те шутламастăп.
Так что только в этом ключе. Не думаю, что есть желание что-то возродить, не думаю, что они себя видят в этой религии.
ЧФ: Апла пулсан, ку уçă стейтмент пулать пулас.
ЧФ: То есть, это получается такой публичный стейтмент скорее.
Екатерина Ягафова: Çапла ĕнтĕ.
Екатерина Ягафова: Да, скорее так.
Иккĕмĕш пайĕнче сире хăçан чăвашсем çĕр каçипе ташлани çинчен, мĕнле вăл чăннипе «кибер-Чăваш Ен» тата пур-и чĕлхене сыхласа хăварас рецепт çинчен калаçу кĕтет.
Во второй части вас ждёт разговор о том, когда чуваши танцуют ночи напролёт, какая “кибер-Чувашия” на самом деле и есть ли рецепт сохранения языка.
Чăвашла Олег Михайлов куçарнă.
Перевод на чувашский - Олег Михайлов.
22.03.2026